همانطور که در بلاگ تاریخچه عطر و رایحه گفتیم، خاستگاه اصلی تولیدات رایحه و عطر مکانی در خاورمیانه بوده است همین موضوع باعث شده تا کشور ایران نیز از اولین فعالین این عرصه باشد. با توجه به اسناد به جا مانده، ابن سینا فرمولی برای تقطیر انواع گل (از جمله گل رز) را در تاریخ ثبت کرده است. او با تقطیر گل رز، روغن این گل را هم به دست میآورد و ترکیب آن با عرق گل رز، در واقع به همان عطرهای امروزی دست میافت.
حدود ۴۰۰۰ سال پیش بود که عطرهای اولیه در بین النهرین به صورت بخور تهیه شدند. سیلک کاشان قدیمیترین مکان کشف شده در ایران است و دستگاههای تقطیر و ظروف سفالی به همراه تنگهای کوچک مرمری، مخصوص نگهداری آنها توسط باستان شناسان کشف شده است. در واقع شهر کاشان یکی از شهرهای گلابگیری پیشرفته در کشور شناخته شده است.
ایرانیان باستان ۲۵۰۰ سال پیش به صورت زینتی و تجملاتی از عطر و مواد خوشبو کننده استفاده میکردند. آنها از مواد خوشبو برای نوشیدنیهای خود استفاده میکردند و برای استحمام از مواد معطر شست و شو استفاده میکردند. مواد خوشبوکننده بسیار ساده و در واقع مخلوطی از ادویههای آسیاب شده بودند. پودرهای آسیاب شده توسط یک مایع به همدیگر میچسبیدند اما بعدها با خیساندن آنها در چربی یا روغن، رایحه خوش آن باقی میماند. همچنین روغنهای دارویی و مرهمهای معطر هم پس از این زمان به بازار آمدند.
پادشاهان هخامنشی، از عطرها و روغنهای معطر برای براق شدن موی سر خود، ملکههایشان و سایر درباریان استفاده میکردند. لبی زوس (Labyzos) یکی از عطر گرانبهاییست که برای معطر کردن موهای خشایارشاه مورد استفاده قرار میگرفته است. همچنین یکی از همسران او به نام استر (Esther) ۶ ماه با مواد خوشبوکننده را باهم ترکیب میکرد و تصاویری از او و خدمتکارانش به همراه عوددان و عودسوز همچنان در نقوش بهجامانده از تخت جمشید وجود دارد. اسکندر مقدونی پس از حمله به هخامنشیان لیستی از اموال داریوش سوم تهیه کرد که در آن به عطریات و رایحههای مورد علاقه او اشاره شده است. بعد از دوران هخامنشی و در دورانهای پارت و ساسانی، روغنهای معطر همچنان به عنوان جزء جدایی ناپذیر زندگی و آداب مذهبی ایرانیان مورد استفاده قرار میگرفتند، در واقع برای تکمیل آرایش چهره زنان، پادشاهان و حتی روحانیون زرتشتی از روغنها و اسانسهای معطر در دوران پارتی استفاده میشد. همچنین در دوره ساسانیان تجار عطریات و عود، کافور و صندل از هند به ایران میآمدند و سود فراوانی عایدشان میشد.
جالب است بدانید که تقطیر عطرها به صورت سیستماتیک در قرون وسطی به وسیله دانشمندان ایرانی کشف و انجام شد. در ادامه کشور ما به عنوان یکی از پیشگامان عرصه تولید مواد خوشبو، مراکز تولید روغنها و اسانسهای معطر گیاهی را پایهگذاری کرد و با استفاده از ظرافت طبع، دقت و روح شناسی جامعه ایرانی، موجب پیشرفت در صنعت ساخت عطر رایحههای خوشبو شد.
روشهای تقطیر در کشورهای شرقی از جمله ایران به طور قابل توجهی صنعت عطرسازی و به خصوص علم شیمی را در جهان غرب تحت تأثیر قرار داد. همانطور که در ابتدا اشاره شد، ابن سینا پزشک و دانشمند ایرانی، از اولین مبتکران روش تقطیر بود. او برای اولین بار روش عصارهگیری از گلها را با استفاده از تقطیر ابداع کرد. اولین تجربه عطرسازی ابن سینا استفاده از گل رز بود. زکریای رازی دانشمند بزرگ ایرانی نیز با کشف الکل، نقش بسیار مهمی در توسعه صنعت عطر و ادکلن و توسعه آن داشته است. در آن زمان ایران به عنوان یکی از مراکز معتبر عطرسازی جهان شناخته میشد و در شهرهای مختلفی روغنهای معطر گوناگونی از قبیل عطر نرگس، عطر بنفشه، عطر سوسن، عطر مورد، عطر زنبق، عطر مرزنجوش، عطر بادرنگ و عطر بهارنارنج (عطری که با خیساندن گلبرگهای این گل، در روغنهای مخصوص به دست میآمد و در فیروزآباد فارس تولید میشد) تهیه و به کشورهای مشرق زمین، صادر میشد. علاوه بر گلهای معطر یاد شده ایرانیان از صمغ گیاهانی نظیر کافور یا چوب درختانی نظیر آبنوس و صندل و تخم گلهایی نظیر آنچه که از درخت بان به دست میآمد، عمدتا از طریق تقطیر نیز عطرهای گوناگونی تهیه و تولید میکردند.
ایران از دوران باستان یکی از مهمترین مراکز تولید روغنها و عصارههای معطر گیاهی بوده است. تاریخچه عطر سازی و تاریخچه ادکلن ارتباط تنگاتنگی با تاریخچه عطر در ایران دارند. البته این موضوع به کشف الکل توسط زکریای رازی و روشهای مبتکرانه ابن سینا در تقطیر نیز مرتبط میشود.
هرچند امروزه، مانند دوران گذشته، نمیتوان از مهارت عطرسازی ایرانیان در کشور سخن گفت و این هنر و مهارت و صنعت تاریخی به مرز فراموشی رسیده است، و عطرسازی منحصرا در کشورهای اروپایی مختلفی مانند فرانسه و ایتالیا ادامه دارد. اما هنوز عطرسازان ایرانی و ماهر زیادی در سایر کشورهای دنیا زندگی میکنند، که در تولید عطرهای معروف زیادی نقش داشتهاند و ذوق و هنر ایرانی را در عطرسازی جهان زنده کردهاند. با این حال امید داریم، که نسل جوان کشورمان، با پرداختن به این صنعت جذاب و دوست داشتنی، هنر تاریخی عطرسازی را دوباره به یاد آورند و زنده کنند. شرکت آرمان بهداشت ایرانیان در این زمینه نهایت تلاش خود را به کارگرفته تا سهم کوچکی در شکوفایی استعدادهای نسل جدید، داشته باشد.
